Çam Fıstığı: Türkiye'nin Kahramanı
Dolma ve iç pilavın vazgeçilmezi olan çam fıstığı, lezzetiyle yeri doldurulması mümkün olmayan bir üründür. Türkiye, fıstık çamı (Pinus nigra) bakımından en zengin coğrafyaya sahip ülkelerden biridir. Arkeolojik verilerin de gösterdiği gibi, bu ürün Türk ve Akdeniz mutfağında önemli bir yere sahiptir. Kısa süre önce, Bergama Kozak Çam Fıstığı coğrafi işaret alarak, bu benzersiz lezzetin ulusal düzeyde tanınmasını sağladı.
Çam Fıstığının Besleyici Özellikleri
Çam fıstığı, sadece lezzetli bir çerez olmanın ötesinde, bol miktarda protein ve mineral kaynağı olarak da dikkat çekmektedir. Zeytinyağlı dolmalar veya iç pilavlar gibi geleneksel yemeklerdeki yeri düşünüldüğünde, bu değerli tohumun yemek kültüründeki yeri oldukça kayda değerdir. Çam fıstığı, unsurlarıyla geleneksel Türk mutfağına derin bir lezzet katmaktadır. Bu ürün, fıstık çamının kozalaklarından elde edilmektedir.
Dünya Çam Fıstığı Üretimi ve Türkiye'nin Rolü
Türkiye, Akdeniz ülkeleri arasında fıstık çamı bakımından önemli bir yere sahip olup, dünyada en çok fıstık çamı İspanya'da yetişmektedir. Türkiye ise ikinci sıradadır. Istanbul Üniversitesi Cerrahpaşa Orman Fakültesi Orman Endüstri Mühendisliği Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Coşkun Köse'nin verdiği bilgilere göre, Türkiye genelinde 153 bin hektar verimli ve 21,6 bin hektar da boşluklu fıstık çamı ormanı bulunmaktadır. Bu, Türkiye'nin doğal kaynakları açısından ne kadar zengin olduğunu ve bu zenginliklerin nasıl daha iyi değerlendirilebileceği konusunda önemli bir göstergedir.
Fıstık Çamının Tarihi ve Geleneksel Üretim Yöntemleri
Prof. Köse, fıstık çamının yalnızca fıstığıyla değil, odunuyla da değerli bir tür olduğunu vurgulamaktadır. Çam fıstığı, sadece bir gıda maddesi olarak değil, aynı zamanda zengin bir kültürün parçası olarak da karşımıza çıkmaktadır. Kozalakların ağaçlardan indirilmesi, yerel halk tarafından yüzyıllardır süre gelen bir gelenek olarak yaşatılmaktadır. Bu gelenek, kuşaktan kuşağa aktarılmakta ve kültürel bir miras olarak günümüze ulaşmaktadır. Üretimde hâlâ geleneksel yöntemlerin kullanılması, bu kültürel mirasın korunmasını sağlamaktadır.
Bergama Kozak ve Aydın Çam Fıstığı'nın Tescili
2011 yılında Bergama Kozak Çam Fıstığı, coğrafi işaret alarak tescil edilmiştir. 2023 yılında ise Aydın Çam Fıstığı’nın AB tarafından tescil edilmesi, bu ürüne ayrı bir önem kazandırmıştır. Prof. Dr. Coşkun Köse, fıstık çamının park, bahçe ve sokaklarda yaygın bir şekilde kullanılması ile Akdeniz ülkelerinde peyzajın karakteristik bir unsuru haline geldiğini belirtmektedir. Ege Bölgesi’nde çam fıstığı üretimi, sadece ekonomik bir geçim kaynağı değil, aynı zamanda kültürel bir miras olarak öne çıkmaktadır. Fıstık çamının yoğun olarak üretildiği bölgeler arasında Bergama'nın Kozak Havzası ve Aydın'ın Koçarlı ilçesi bulunmaktadır. Kozak Havzası, çam fıstığı üretim ve ticaret merkezi olarak tanımlanmaktadır.
Fıstık Çamının Yayılım Gösterdiği Bölgeler
Aydın'ın Çine ve Bozdoğan ilçeleri, Muğla'nın Milas ve Yatağan ilçeleri de fıstık çamının yetiştiği yerlerdendir. Ancak en çok üretim İzmir civarında yapılmaktadır. Marmara Bölgesi'nde ise Balıkesir ve Çanakkale’de fıstık çamı yetişmektedir. İlginç bir şekilde, Kahramanmaraş’ta da fıstık çamı yetişen alanlar bulunmaktadır. Bu durum, fıstık çamının iklim ve toprak koşullarına olan adaptasyon yeteneğini işaret etmektedir.
Çam Fıstığını Tehdit Eden Faktörler
Geçmişte İstanbul’da oldukça fazla fıstık çamı bulunmaktaydı. Ancak, şehirlileşmenin etkisiyle deniz seviyesine yakın bölgelerdeki fıstık çamı sayısı önemli ölçüde azalmıştır. Üsküdar’da Fethi Paşa Korusu’nda bulunan 363 yıllık bir fıstık çamı ise, anıt ağaç olarak korunmaktadır. Prof. Koze, fıstık çamının karşı karşıya kaldığı tehditleri şöyle sıralamaktadır:
- Kozalak ve tohum veriminin ciddi şekilde düşmesi
- İklim değişikliği, kuraklık gibi doğal olaylar
- Çam Kozalak Emici Böceği gibi zararlı böceklerin tehdidi
İklim değişikliği nedeniyle Akdeniz kuşağında kozalak tohumlarında daha fazla düşüş beklenmektedir. Fıstık çamı ağaçlarının tozlaşması yüksek yağış ve bağıl nem ile tozlaşma öncesi aşırı sıcaklıklardan olumsuz etkilenmektedir. Ayrıca, trafik kaynaklı kirliliğin fıstık çamlarında dar yıllık halka oluşumuna neden olduğuna dair yeterli veri olmamakla birlikte, bu durum da ciddi bir tehdit oluşturmaktadır.
Taklit ve Tağşişle Mücadele
Coğrafi işaret koruması yalnızca kırsal kalkınmayı desteklemekle değil, geleneksel bilgi ve kültürel değerlerin korunmasına önemli katkı sağlamaktadır. Prof. Köse, Bergama Kozak bölgesi başta olmak üzere çam fıstığı üretiminde farkındalığın artırılması gerektiğini belirtmektedir. Yer fıstığının küçüklerinden üretilerek 'dolmalık fıstık' adıyla satılan bazı ürünlerin çam fıstığı ile karıştırılması ve ithal edilen, Türkiye’deki kadar lezzetli olmayan bazı türlerin yerli üretimle karıştırılması tüketici yanıltmaları yaratabilmektedir. Bu tür durumların önüne geçmek için Tarım ve Orman Bakanlığı, denetimlerini sürdürmektedir.
Ekonomik ve Kültürel Hazine
İbni Sina, Hipokrat, Razi gibi efsanevi hekimler arasında yer alan Bergamalı Galen de çam fıstığını önemseyen kişilerden biridir. Prof. Dr. Coşkun Köse, Galen’in çam fıstığını öksürük, göğüs ağrısını hafifletme amacıyla kullandığını anımsatmaktadır. Çam fıstığı, hem ekonomik bir hazine hem de kültürel bir miras niteliği taşımaktadır. Türkiye ormancılığında çok özel bir yere sahip olan çam fıstığını korumak, sürdürülebilir şekilde üretimini sağlamak ve gelecek kuşaklara aktarmak, hepimizin ortak sorumluluğudur.
