Çocukların Dikkati Nerede?

Günümüz dünyasında çocukların dikkatinin nasıl yönlendirildiği ve bunun ardındaki algoritmalar, artık derinlemesine bir analiz gerektiren bir mesele haline geldi. Çocuklar, oyunlarla değil algoritmalarla dikkatlerini dağıtmakta, bu durum onların zaman yönetimini sarsmakta ve karar alma süreçlerini etkileyen görünmez bir sistem oluşturmakta. Çocukların dikkatinin, ekonomik bir değere dönüştürülmesi, dikkat eksikliği ve odaklanma sorunlarını da beraberinde getiriyor. Peki, bu nasıl mümkün oldu?

Dijital İhtiyaç veya Alışkanlık mı?

Birçok çocuk, ders çalışma esnasında sürekli olarak telefonuna uzanıyor ya da dijital içerik tüketirken birden fazla ekranla etkileşim kuruyor. Dijital çağda dikkat, yalnızca bireysel bir beceri değil, aynı zamanda sistematik bir şekilde tüketilen bir kaynak durumuna geldi.

Teknoloji Devlerinin Dikkat Politikaları

Dikkat, teknoloji devlerinin yeni para birimi olarak karşımıza çıkıyor. Sosyal medya, video platformları ve oyun uygulamaları, özellikle çocukların sınırlı dikkat sürelerini hedef alıyor. Dikkat, ne kadar uzun süre elde tutulursa o kadar değerli hale geliyor. Ancak asıl sorun, çoğu zaman bu durumu çocuklar ve ebeveynler fark etmeden yaşanıyor.

Özellikle çocuklar artık yalnızca ekran karşısında vakit geçirmiyor; aynı anda birden fazla dijital işle meşgul oluyorlar. Hem video izleyip, hem mesaj yazıyor, hem de sosyal medya akışına göz atıyorlar. Araştırmalar, bu çoklu görev halinin beyindeki dikkatle ilgili merkezleri yorduğunu gösteriyor. Bu tür bir yorgunluk, kısa vadede öğrenme zorluğu, uzun vadede ise kalıcı odaklanma sorunlarına dönüşebiliyor.

Dikkatin Ekonomik Değeri

Bu sınırlı dikkat süresi, dijital platformlar açısından altın değerinde. Çocukların içerik üzerinde geçirdiği süre, hangi görsele tıkladığı ve hangi sesi tercih ettiği gibi her hareketi yakından izleniyor. Toplanan veriler, çocukların ilgi alanlarını tanımlamak ve onlara daha fazla içerik sunmak için kullanılıyor. Sonuç olarak, çocuklar algoritmaların önerdiği içeriklerle kendi ilgi döngüsüne sıkışıyor. Dikkatini verdiği her içerik, daha fazlasını karşısına getiriyor. Böylece dikkat, kişisel bir beceri olmaktan çıkıyor; daha ziyade yönlendirilen, ölçülen ve pazarlanan bir veriye dönüşüyor.

Dijital Bağımlılığın Gelişimi

Bir zamanlar dijital bağımlılık denildiğinde, çocukların ekran başında geçirdiği süreye odaklanılıyordu. Ancak günümüzde asıl ölçüm dikkate kaymış durumda. Çocuklar bir videoyu ne kadar izliyor, bir içerikte ne kadar süre kalıyor, hangi uygulamaya ne zaman geçiyor? Artık sadece ekran süresi değil, dikkat süresi de büyük bir ölçüm kaynağı haline geldi.

Eğitim ve Farkındalık

2025 Amerikan Pediatri Akademisi'nin (AAP) medya raporuna göre, 8–16 yaş arası çocukların %74'ü günde en az 4 saat ekran başında vakit geçiriyor. Ancak bu sürenin nasıl kullanıldığı daha kritik: Aynı rapor, bu çocukların %61'inin içerik tüketirken bir yandan başka bir uygulamaya geçtiklerini, yani dikkatin bölündüğünü ortaya koyuyor. Bunun yanı sıra, UNESCO’nun 2024 Dijital Okuryazarlık Raporu, çocukların yalnızca %18’inin dijital içeriklerin manipülatif yönlerini ayırt edebilmesi için gerekli eğitimi aldığını bildiriyor.

Ekran süresi artsa da, eleştirel dijital okuma becerisi aynı oranda gelişmiyor. Bu, çocukların manipülasyona daha açık hale gelmesine neden oluyor. Çocuk beyni ise hala gelişim aşamasında. Özellikle 10–17 yaş arasında bulunan bireylerde beyinin ön bölgesi (prefrontal korteks), karar alma, plan yapma ve dikkat yönetimiyle ilgili kritik bir rol oynuyor.

Algoritmalı İçerik ve Dikkat Yönetimi

Dopamin sistemi, hızlı uyarıcılardan etkilenerek kolayca tetikleniyor. Bu durum, “beğeni” almak, “bildirim” görmek ve “video akışı” izlemek gibi davranışları bağımlılığa yaklaştırıyor. Bu sistem bir kez devreye girdiğinde, çocuklar sıkıcı buldukları her aktiviteden hızla uzaklaşıyor. Özetle, bir zamanlar dikkat, bireyin kendi kontrolünde olan kişisel bir zihinsel beceriyken, dijital çağda bu alan kişisel olmaktan çıkmıştır.

Ekonomik ve Sosyal Sonuçlar

Artık ne izlediğimiz, neye tıkladığımız, hangi içeriğe ne kadar süreyle odaklandığımız sistematik biçimde kaydediliyor ve bu veriler analiz edilerek devasa bir pazarlama ekonomisine dönüştürülüyor. Harvard Üniversitesi’nin 2024 Medya Ekonomisi Raporu'na göre dijital reklam sektörünün 2025 yılında 875 milyar doları aşması bekleniyor. Bu büyük ekonomik büyümenin arkasında, dikkatini uzun süre ekran başında tutan kullanıcılar yer alıyor. Bu kullanıcılarının önemli bir kısmı, henüz 18 yaşını bile doldurmamış çocuklar ve gençlerdir. Ekran süresi, reklam değeri; reklam değeri ise dikkatin veri ile şekilleniyor. Özetle, çocukların dikkati artık sadece bilişsel bir yeti değil; aynı zamanda ekonomik bir değere dönüşmüş durumdadır.

Çözüm Önerileri

Uzmanlar, çözümün yalnızca ekran süresini sınırlandırmakla sınırlı olmadığını belirtmekte. En öncelikli adım, dikkatin nasıl işlediğini çocuklara öğretmektir. Bu bağlamda “dijital dikkat okuryazarlığı” kazandırma süreci, algoritmaların nasıl çalıştığını, içeriklerin nasıl manipüle edildiğini ve zihinsel yorgunluğun nasıl fark edileceğini açıklayan bir eğitim yaklaşımını içermelidir.

• Ayrıca ailelerin “dijital sessizlik” alanları oluşturması da önerilmektedir.
• Örneğin, yemek esnasında telefon kullanımını yasaklamak veya haftada bir gün “ekransız gün” belirlemek gibi küçük adımlar, çocukların içsel odaklanmalarını yeniden inşa edebilir.